Rasprava u Evropskom parlamentu o sahrani Ratka Mladića pokazala je koliko je pitanje suočavanja Srbije s ratnom prošlošću i dalje duboko političko pitanje u odnosima Beograda i Bruxellesa. Za dio evropskih zastupnika, Mladićev ispraćaj nije bio samo događaj koji govori o odnosu prema jednom osuđenom ratnom zločincu, već novi dokaz da se u Srbiji još uvijek vode ozbiljne političke i društvene borbe oko interpretacije ratova devedesetih.
U središtu kritika našao se odnos vlasti predsjednika Srbije Aleksandra Vučića prema Mladiću. Posebno je problematizirano prisustvo državnih i vojnih zvaničnika na sahrani, kao i način na koji su pojedini mediji izvještavali o događaju. Evropska komesarka za proširenje Marta Kos poručila je da su glorifikacija ratnih zločinaca, negiranje genocida i historijski revizionizam nespojivi s temeljnim vrijednostima Evropske unije.
Istovremeno, Kos je napravila važnu razliku između vlasti i cijelog društva. Poruka da slike sa sahrane ne predstavljaju cijelu Srbiju značajna je jer pokazuje da kritika nije usmjerena protiv građana Srbije, nego prvenstveno prema politici institucija i javnom prostoru u kojem se ratni zločini mogu relativizirati ili predstavljati kao dio nacionalnog herojskog mita.
Sahrana kao ogledalo politike Beograda
Hrvatski zastupnik Davor Ivo Stier ocijenio je da je događaj ogolio posljedice Vučićeve dugogodišnje politike balansiranja između Evropske unije i njenih protivnika. Njegova argumentacija bila je jasna: činjenica da Vučić nije prisustvovao sahrani, ali su tamo bili njegov sin i ministri, prema Stierovoj ocjeni ne može se posmatrati kao stvarna distanca prema Mladićevoj ostavštini.
Još oštriji bio je Tonino Picula, koji je sahranu predstavio kao simbol šireg političkog pravca Srbije. Njegova poruka bila je da problem nije završen Mladićevom smrću i sahranom, jer ideje i politički obrasci povezani s ratovima devedesetih, prema njegovoj ocjeni, i dalje imaju prostor u savremenoj Srbiji.
Tu se otvara mnogo važnije pitanje od same sahrane. Ako Srbija želi članstvo u Evropskoj uniji, Bruxelles od nje ne traži samo formalno usklađivanje zakona i institucija. Traži se i jasniji odnos prema vrijednostima na kojima EU insistira, uključujući suočavanje s ratnim zločinima i odbacivanje njihove glorifikacije.
Zbog toga su pojedini zastupnici otvoreno doveli u pitanje treba li pristupne pregovore sa Srbijom nastaviti u sadašnjem obliku. Drugi su otišli korak dalje i zatražili obustavu evropskog finansiranja ili prekid političke saradnje s Vučićevom strankom.
Gdje je granica evropske tolerancije
Slovenski zastupnik Vladimir Prebilič pitao je Evropsku narodnu stranku gdje je njena crvena linija kada je riječ o saradnji s vlastima u Beogradu. Austrijski zastupnik Helmut Brandstätter također je zatražio oštriji pristup, uključujući prekid političkih veza s Vučićevom strankom i obustavu finansiranja.
Njihove poruke ukazuju na rastuću frustraciju dijela Evropskog parlamenta politikom prema Srbiji. Kritika se ne odnosi samo na odnos prema prošlosti. U pozadini se nalazi i šira procjena demokratskog stanja u Srbiji, odnosa prema opoziciji, medijima i evropskoj politici, kao i Beograda prema Rusiji i Kini.
Ipak, ovdje treba napraviti razliku između političkog stava zastupnika i formalne politike Evropske unije. Pozivi da se pregovori prekinu ili da se obustavi finansiranje ne znače da je takva odluka već donesena. Riječ je o zahtjevima i političkim porukama iznesenim tokom rasprave.
Upravo je ta razlika važna. Evropski parlament može biti vrlo glasan u političkoj kritici, ali odnosi EU sa Srbijom ne mijenjaju se automatski nakon jedne parlamentarne debate. Za ozbiljan zaokret potrebne su konkretne odluke evropskih institucija i država članica.
Druga strana rasprave pokušala je upravo tu temu prebaciti na teren evropskih dvostrukih standarda. Francuski zastupnik Thierry Mariani i bugarski zastupnik Petar Volgin tvrdili su da EU selektivno reaguje na glorifikaciju ratnih ili ekstremističkih figura, posebno u kontekstu Ukrajine.
Mariani je kritikovao i NATO intervenciju protiv SR Jugoslavije 1999. godine, dok je Volgin Evropsku uniju optužio za političko licemjerje. Njihove tvrdnje predstavljaju političke ocjene učesnika rasprave i ne treba ih automatski tretirati kao utvrđene činjenice. Međutim, njihovo prisustvo pokazuje da se debata o Mladiću u Evropskom parlamentu brzo pretvorila i u širi spor o kriterijima koje EU primjenjuje prema različitim državama i sukobima.
Evropska perspektiva Srbije između principa i interesa
Najvažnija poruka rasprave možda je upravo ona koja se nalazi između dva suprotstavljena pristupa. Jedan dio zastupnika smatra da Evropska unija mora mnogo odlučnije koristiti političke i finansijske poluge kako bi izvršila pritisak na vlast u Beogradu. Drugi upozoravaju da se time može dodatno udaljiti srbijansko društvo od evropske perspektive i ojačati narativ da Bruxelles pokušava upravljati političkim životom Srbije.
Davor Ivo Stier je to sažeo kroz ideju da ne treba dopustiti da se s Mladićem „pokopa“ evropska budućnost Srbije. To je vjerovatno i najrazumnija tačka oko koje se može graditi evropska politika prema Srbiji.
Kritika vlasti i insistiranje na odgovornosti za ratne zločine ne moraju značiti zatvaranje vrata građanima Srbije. Naprotiv, upravo bi evropska perspektiva trebala biti sredstvo za podsticanje demokratskih promjena, suočavanja s prošlošću i jačanja institucija.
Komentar
Sahrana Ratka Mladića otvorila je pitanje koje nijedna politička deklaracija ne može zatvoriti: koliko je Srbija spremna da se suoči s vlastitom ratnom prošlošću i koliko je Evropska unija spremna da zbog svojih principa promijeni odnos prema vlastima u Beogradu.
Ako Bruxelles nastavi slati samo upozorenja, a istovremeno održavati gotovo nepromijenjenu političku i finansijsku saradnju, dio evropskih zastupnika imat će osnovu tvrditi da se radi o politici bez stvarne posljedice. Ali ako EU kaznenim mjerama počne kažnjavati šire društvo umjesto konkretnih političkih aktera, rizikuje da izgubi upravo one građane Srbije kojima je evropska budućnost najvažnija.
Zato ključni izazov nije samo pitanje šta EU misli o Mladiću. Pravo pitanje je hoće li evropska politika prema Srbiji ubuduće imati jasne uslove, dosljedne kriterije i stvarne posljedice kada se te crvene linije pređu.
Izvor: N1